Przejdź do treści
Jeżynka – strona głównaJeżynka – strona główna

Złość u przedszkolaka. Jak o niej rozmawiać

Przedszkolak, który tupie, krzyczy albo rzuca zabawką, nie musi słyszeć kazania. Potrzebuje dorosłego, który nazwie uczucie, wyznaczy granicę i wróci do rozmowy, gdy emocje opadną.

Złość pojawia się w wielu domach, często w najmniej dogodnym momencie: w sklepie, przed wyjściem, przy rodzeństwie. Poniżej kilka myśli o tym, jak o niej rozmawiać – ze spokojem i bez oceniania, ani dziecka, ani siebie.

Złość jako uczucie

Złość to jedno z uczuć – jak radość, smutek czy strach. Polska podstawa programowa wychowania przedszkolnego opisuje, że dziecko w tym wieku uczy się rozpoznawać i nazywać podstawowe emocje, próbuje radzić sobie z ich przeżywaniem oraz szanować emocje swoje i innych. Nauka ta nie jest zadaniem na jeden dzień. Dziecko ma prawo być złe i uczy się, co z tym zrobić.

Badania nad programami rozwijania umiejętności emocjonalnych w placówkach dla dzieci 2–6 lat wskazują, że przynoszą one poprawę, najsilniej w wiedzy o emocjach, ich rozumieniu i regulacji. Były to jednak programy prowadzone przez nauczycieli, a nie książki czy nagrania, więc nie obiecujemy, że jedna rozmowa albo jedna bajka coś zmieni. Daje to raczej kierunek: warto rozmawiać o uczuciach regularnie, spokojnie i konkretnie.

Nazywanie uczuć – prosto i w ciele

Pomaga nazwać uczucie, pokazać je w ciele i w sytuacji, a potem dodać prosty sposób na radzenie sobie. Zamiast samego „jesteś zły” można powiedzieć: „widzę, że masz zaciśnięte pięści i jesteś bardzo zły, bo wieża się przewróciła”. Potem można zapytać, jak to czuć i co mogłoby pomóc.

Warto też pamiętać, że dzieci w wieku 3–4 lat często jeszcze nie śledzą, co wie lub czuje druga osoba. Kolega mógł nie zrozumieć, że ktoś jest zły albo że go zabolało. Dlatego dobrze jest nazwać wprost, co się wydarzyło: „Kuba się przestraszył, kiedy krzyknąłeś”.

Uczucie i zachowanie – dwie różne sprawy

Uczucie ma prawo być. Zachowanie ma granice. Złość jest w porządku, ale nikogo nie krzywdzimy. Jedno krótkie zdanie wystarczy – nie trzeba go powtarzać ani rozwijać w kazanie. Zalecenia dotyczące profilaktyki w Polsce odradzają programy oparte na moralizowaniu i na wywoływaniu lęku.

Kiedy dziecko się złości, dorosły, który słucha i przyjmuje uczucie, a nie zbywa go („nie złość się”, „nic się nie stało”), daje dziecku bezpieczną bazę. Badania pokazują związek między wrażliwością opiekuna a bezpieczną więzią dziecka, a interwencje zwiększające tę wrażliwość okazały się skuteczne. To nie znaczy, że każdy wybuch trzeba przyjąć z anielskim spokojem – po prostu relacja z dorosłym jest dla dziecka punktem oparcia.

Rozmowa po trudnej sytuacji

  • Najpierw poczekajcie, aż emocje opadną – na rozmowę jest czas później.
  • Opiszcie, co się stało, własnymi słowami i krótko, bez oceniania: „Rzuciłeś klockiem i Ola się wystraszyła”.
  • Zapytajcie otwartym pytaniem, co dziecko czuło, i zostawcie chwilę na odpowiedź. Nie oceniajcie tego, co usłyszycie.
  • Jeśli komuś stało się coś przykrego, pokażcie przeprosiny jako nazwany czyn, nazwana krzywda i naprawa: „Przepraszam, że rzuciłem klockiem. Ola się wystraszyła. Pomogę jej pozbierać”.
  • Zauważcie i pochwalcie, gdy dziecko poradzi sobie inaczej, na przykład odejdzie, poprosi o pomoc albo powie słowami, że jest zły.

Badania nad opowieściami moralnymi sugerują, że przedszkolakom lepiej służy pokazywanie dobrego wyboru razem z jego dobrym skutkiem niż opowiadanie o tym, co złego stało się po złym czynie. Dlatego w rozmowie warto częściej mówić o tym, co można zrobić, niż o tym, co nie powinno się było wydarzyć.

Jak może pomóc wspólna bajka

Bajka, w której bohater przeżywa silne uczucie, może być wspólnym punktem wyjścia: o złości można porozmawiać „na niby”, o postaci, a dopiero potem o sobie. Wspólne czytanie i słuchanie wspiera więź i rozwój społeczno-emocjonalny, a rozmowa wokół opowieści jest wartościowa, choć jej efekt bywa niewielki. Pojedyncza bajka to nie program ani sposób na „załatwienie” złości – to dobry początek rozmowy.

Przy bohaterach zwierzęcych warto dopowiedzieć pytanie łączące historię z życiem dziecka: „A ty, co byś zrobił?”. Dziecko może nie chcieć odpowiadać – to również w porządku.

Pytania do rozmowy po bajce

  • Co czuł bohater? Po czym to było widać – w buzi, w rękach, w brzuchu?
  • Czy ty też czasem tak się czujesz? Jak to jest w twoim ciele?
  • Co pomogło bohaterowi? A co pomaga tobie?
  • Co mógłby zrobić bohater, żeby nikomu nie stała się krzywda?
  • Kto mógłby mu pomóc? A kogo ty możesz poprosić o pomoc?

Jeśli złość dziecka bardzo was martwi, jest bardzo częsta albo towarzyszy trudnym wydarzeniom w rodzinie, warto porozmawiać z psychologiem dziecięcym lub pediatrą. Nie jest to powód do wstydu – to zwykła troska o dziecko.

Ten tekst nie zastępuje porady psychologa ani lekarza. Jeśli coś was niepokoi, porozmawiajcie ze specjalistą.

Źródła

  1. Ministerstwo Edukacji Narodowej, Podstawa programowa wychowania przedszkolnego (rozporządzenie z 14 lutego 2017 r., Dz.U. 2017 poz. 356), wersja na rok szkolny 2025/2026
  2. Blewitt C. i in., SEL associated with universal curriculum-based interventions in early childhood education and care centers: systematic review and meta-analysis, JAMA Network Open 2018
  3. Wellman H.M., Cross D., Watson J., Meta-analysis of theory-of-mind development: the truth about false belief, Child Development 2001
  4. Madigan S. i in., Maternal and paternal sensitivity: key determinants of child attachment security examined through meta-analysis, Psychological Bulletin 2024
  5. Bakermans-Kranenburg M.J. i in., Less is more: meta-analyses of sensitivity and attachment interventions in early childhood, Psychological Bulletin 2003
  6. KCPU, Rekomendacje do realizowania i finansowania gminnych programów profilaktyki w 2026 roku
  7. Lee K. i in., Can classic moral stories promote honesty in children?, Psychological Science 2014
  8. Dowdall N. i in., Shared picture book reading interventions for child language development: a systematic review and meta-analysis, Child Development 2020
  9. Klass P. i in. (AAP), Literacy promotion: an essential component of primary care pediatric practice: policy statement, Pediatrics 2024